تصور کنید موجودی نامرئی به تدریج کنترل زندگیتان را به دست بگیرد. این دقیقاً همان کاری است که اعتیاد با افراد انجام میدهد. روانشناسی اعتیاد به ما کمک میکند بفهمیم چرا برخی افراد، با وجود آگاهی از پیامدهای وحشتناک، باز هم در دام مواد مخدر یا رفتارهای اعتیادآور گیر می افتند. در این مقاله، با هم پنج جنبه کلیدی این موضوع را بررسی خواهیم کرد.
اعتیاد چگونه ذهن را تسخیر میکند؟
روانشناسی اعتیاد نشان میدهد که اعتیاد صرفاً یک ضعف اخلاقی نیست، بلکه تغییرات واقعی در مغز ایجاد میکند. وقتی کسی ماده ای مصرف می کند یا رفتاری اعتیادآور دارد، سیستم پاداش مغز او تحریک میشود. دوپامین، همان ماده شیمیایی که هنگام خوردن غذای خوشمزه یا دریافت جایزه ترشح میشود، به مقدار زیاد آزاد میگردد.
مغز به مرور به این سطح از تحریک عادت میکند و برای احساس لذت طبیعی، به ماده یا رفتار اعتیادآور وابسته میشود. اینجاست که فرد حتی وقتی دیگر لذتی نمیبرد، باز هم به مصرف ادامه میدهد. داستان علی را در نظر بگیرید که ابتدا فقط در مهمانیها مواد مصرف میکرد، اما بعد از چند ماه، بدون آن نمیتوانست حتی از رختخواب بیرون بیاید.
چرا برخی افراد بیشتر مستعد اعتیاد هستند؟
عوامل مختلفی در روانشناسی اعتیاد نقش دارند که برخی افراد را آسیبپذیرتر میکند. ژنتیک یکی از این عوامل است – اگر در خانوادهتان سابقه اعتیاد وجود دارد، احتمال ابتلای شما بیشتر میشود. اما محیط هم به همان اندازه مهم است.
کودکی که در محیطی پر از استرس، خشونت یا بی توجهی بزرگ می شود، بیشتر ممکن است در آینده به اعتیاد روی آورد. اعتیاد در این موارد اغلب راهی برای فرار از دردهای روانی است. سارا، زنی ۳۵ ساله، بعد از سالها تحمل افسردگی، به الکل پناه برد. او میگفت: “احساس میکردم فقط وقتی مست هستم، میتوانم نفس بکشم.”
چرخه معیوب اعتیاد و ترک
یکی از جنبه های کلیدی در روانشناسی اعتیاد، درک چرخه ترسناک اعتیاد است. این چرخه معمولاً با مصرف شروع میشود، سپس احساس گناه و شرم به دنبال می آید، بعد فرد تصمیم به ترک می گیرد، اما بعد از مدتی دوباره عود می کند.
این الگو آنقدر تکرار می شود که بسیاری فکر می کنند هرگز نمی توانند آزاد شوند. رضا، پسری ۲۸ ساله، ۱۲ بار مرکز ترک را تجربه کرده بود. هر بار قویاً تصمیم می گرفت، اما بعد از چند هفته یا چند ماه، دوباره در دام می افتاد. مشکل اینجاست که اعتیاد فقط جسم را درگیر نمیکند، بلکه طرز فکر فرد را هم تغییر میدهد.
نقش خانواده در پیشگیری و درمان اعتیاد
خانواده ها اغلب نمی دانند چگونه با عضو معتاد خود رفتار کنند. برخی با سرزنش و تحقیر وضعیت را بدتر می کنند، برخی دیگر با حمایت بی قیدوشرط، ناخواسته اعتیاد را تداوم می بخشند. روانشناسی اعتیاد به ما می آموزد که بهترین راه، حمایت توأم با مرزهای مشخص است.
مطالب مرتبط : نقش خانواده در ترک اعتیاد
نرگس، مادری ۵۰ ساله، ماهها پول مواد پسرش را میداد چون می ترسید اگر ندهد، او دست به دزدی بزند. اما وقتی یاد گرفت محکم اما مهربان باشد، پسرش انگیزه بیشتری برای ترک پیدا کرد. خانواده درمانی یکی از مؤثرترین روش ها در درمان اعتیاد است.
راههای بازسازی زندگی پس از اعتیاد
ترک مواد فقط شروع راه است. بخش سختتر، بازسازی زندگی است. روانشناسی اعتیاد تأکید میکند که فرد باید یاد بگیرد بدون مواد با مشکلات روبرو شود، روابط جدید بسازد و هویت جدیدی برای خود تعریف کند.
حسن، بعد از ده سال اعتیاد به هروئین، حالا به دیگران کمک میکند تا ترک کنند. او میگوید: “هر روز وسوسه هست، اما هر بار که مقاومت میکنم، قویتر میشوم.” گروه های حمایتی، مشاوره فردی ، مشاوره ترک اعتیاد و فعالیتهای جایگزین مثل ورزش و هنر، به بازسازی این زندگی جدید کمک میکنند.
جمع بندی
روانشناسی اعتیاد به ما نشان میدهد که اعتیاد یک انتخاب ساده نیست، بلکه بیماری پیچیده ای است که ذهن، بدن و روح را درگیر می کند. اما هیچکس محکوم به ماندن در این چرخه نیست. با درک علمی، حمایت مناسب و اراده قوی، حتی عمیقترین زخمها هم التیام می یابند. اگر شما یا عزیزانتان با این مشکل دست وپنجه نرم میکنید، بدانید که امید همیشه وجود دارد.
این مقاله را با کسانی که ممکن است به آن نیاز داشته باشند به اشتراک بگذارید. به نظر شما چه عوامل دیگری در روانشناسی اعتیاد نقش دارند؟ نظراتتان را با ما در میان بگذارید.
سوالات متداول
آیا اعتیاد یک بیماری است یا انتخاب شخصی؟
اعتیاد یک بیماری مزمن مغزی است که بر سیستم پاداش و تصمیم گیری تأثیر میگذارد. در حالی که شروع مصرف ممکن است انتخابی باشد، وابستگی بعدی ناشی از تغییرات بیولوژیک در مغز است.
چرا برخی افراد بعد از ترک دوباره عود میکنند؟
عود اغلب به دلیل عوامل محرک محیطی، استرس یا درمان ناقص اتفاق میافتد. مغز معتاد حتی پس از ترک فیزیکی، مدت ها به محرک ها حساس می ماند.
آیا اعتیاد فقط به مواد مخدر محدود میشود؟
خیر، رفتارهایی مانند قمار، بازی های کامپیوتری یا استفاده از شبکه های اجتماعی هم می توانند جنبه اعتیادآور داشته باشند. این رفتارها همان مدارهای پاداش مغز را فعال می کنند که مواد مخدر فعال می نمایند.